Ba năm tăng giá điện lên hơn 18%, nhưng mới đây chỉ giảm được 2% thì cũng chẳng thấm vào đâu, người dân vẫn cứ kêu, đó là chuyện thường tình.
Thực tế trong suốt từ năm 2007 đến nay, trong suốt gần 20 năm, giá điện bán lẻ của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đã liên tục tăng.
Riêng từ tháng 5/2023 đến nay, giá điện đã tăng ít nhất 4 lần, tương đương mức tăng khoảng 18,2%.
Như vậy, so với mức giảm 2% được áp dụng mới đây từ ngày 1/11, vẫn còn là một con số khiêm tốn.
Thiếu minh bạch
Chỉ trong hai năm, từ năm 2022 - 2023, EVN đã đạt mức lỗ lũy kế tới hơn 50.000 tỷ đồng, với hơn 26.494 tỷ đồng trong năm 2022 và hơn 23.526 tỷ đồng đến năm 2023.
Nguyên nhân của việc kinh doanh thua lỗ đến từ việc doanh thu không thể bù đắp nổi giá vốn bán điện.
Theo đó, trong năm 2022, giá vốn bán điện của EVN là hơn 402.854 tỷ đồng, trong khi doanh thu đạt hơn 373.187 tỷ đồng.
Tương tự với năm 2023, doanh thu tuy có tăng lên hơn 405.466 tỷ đồng, nhưng chỉ đủ bù đắp khoảng 93% giá vốn. (trang 9)
Lý giải cho việc này, phía EVN cho rằng đơn vị tiếp tục “hết sức khó khăn” vì phải “cân đối tài chính do giá nhiên liệu, tỷ giá ngoại tệ tăng cao” - một điệp khúc mà nhiều thời kỳ lãnh đạo của EVN đã lấy làm lý do hàng thập kỷ qua.
Theo cơ chế hiện hành, EVN là đơn vị duy nhất được kinh doanh bán lẻ điện cho người dân theo giá do Nhà nước điều tiết.
Trong khi đó, toàn bộ các đơn vị sản xuất điện (cả công lẫn tư) đều phải bán điện cho EVN. Nói cách khác, thị trường phát điện có nhiều người bán nhưng chỉ duy nhất EVN mua.
Đáng chú ý, EVN có quyền đàm phán giá mua điện với các nhà máy, đồng thời trực tiếp tính toán khung giá phát điện hằng năm cho từng loại hình nguồn điện.
“Đây chính là nút thắt mấu chốt dẫn đến thua lỗ của EVN”, Tiến sĩ C từ Đại học Kinh tế TP.HCM nhận định.
Theo vị chuyên gia này, “về bản chất EVN là một doanh nghiệp Nhà nước duy nhất được phép mua điện từ các đơn vị sản xuất khác, rồi sau đó phân bổ bán điện lại cho người dân.
Hiện nay tuy Bộ Công thương có ban hành các văn bản quy phạm pháp luật phê duyệt khung giá phát điện với từng loại hình nguồn điện, nhưng việc đánh giá sát sao trên từng hợp đồng mua bán của EVN vẫn là dấu hỏi còn bỏ ngỏ để đánh giá đúng giá trị thực sự của một hợp đồng mua bán.
Điều này dễ nảy sinh kẽ hở cho lợi ích nhóm giữa bên mua và bên bán nhằm nâng giá điện đầu vào, thu lợi bất chính và làm tăng chi phí giá vốn.
Khi chi phí quá cao mà thu không đủ bù chi, việc thua lỗ là điều tất yếu”.
Ngoài ra, qua phân tích các báo cáo tài chính hợp nhất của EVN qua nhiều năm, RFA nhận thấy việc giải trình chi phí giá vốn bán điện đồng thời vẫn có điểm còn thiếu minh bạch.
Mặc dù giá vốn mọi năm đều cao bất thường, nhưng EVN hầu như không giải trình chi tiết các yếu tố cấu thành nên giá vốn này, thay vào đó là các dữ liệu được gộp lại mang tính rất chung, tạo rào cản cho quá trình thẩm định chi phí. (trang 42)
Một số báo cáo gần đây vào năm 2024, 2025, còn xuất hiện tình trạng chi phí giá vốn chưa được ghi nhận đầy đủ. Báo cáo nêu lý do rằng EVN chưa có thỏa thuận với một số nhà máy điện về phần chênh lệch tỷ giá phát sinh nên chưa ghi nhận khoản này suốt từ năm 2019 - đến nay (năm 2025). (trang 40 và trang 42)
RFA đã tìm cách liên hệ với một số chuyên gia có chuyên môn kế toán khác để đánh giá việc này, trong số đó, một trưởng phòng tài chính ở ngân hàng VPBank xin giấu tên, đưa ra nhận định như sau:
“Việc EVN chưa hạch toán đầy đủ các khoản chênh lệch tỷ giá này vào giá vốn khiến số liệu giá vốn điện trong kỳ báo cáo chưa phản ánh trọn vẹn toàn bộ nghĩa vụ tài chính thực tế mà EVN phải trả cho các nhà máy điện, đồng thời mở đường cho việc hợp thức hóa chuyển các chi phí này vào giá bán lẻ điện ở các kỳ sau”, người này nói.
Không chỉ dừng lại ở đó, hoạt động kiểm tra, thanh tra tài chính đối với EVN cũng bộc lộ nhiều hạn chế.
Hằng năm, Bộ Công Thương đều chủ trì tổ chức đoàn kiểm tra liên ngành gồm đại diện từ nhiều cơ quan khác để công bố kết quả kiểm tra chi phí sản xuất kinh doanh điện của EVN.
Thế nhưng, trong số các công bố trên, tổ công tác liên bộ cho biết loại trừ việc kiểm tra về sự chấp hành của EVN “đối với các quy định của pháp luật về quản lý sử dụng vốn và tài sản, các quy định về thuế thu nhập doanh nghiệp và tài chính doanh nghiệp, các quy định về đầu tư, đấu thầu xây dựng công trình điện và mua sắm, thanh lý thiết bị. Việc kiểm tra cũng không bao gồm việc kiểm tra cơ cấu sản lượng điện phát”.
Thay vào đó là để “EVN tự chịu trách nhiệm về tính chính xác và tính trung thực của các số liệu báo cáo”. Các thông cáo báo chí của Bộ Công Thương cũng khẳng định rằng việc kiểm tra chi phí sản xuất điện hằng năm đều dựa trên các chi phí do EVN, và các đơn vị thành viên cung cấp.
Kinh doanh từ lỗ sang lãi: tiền từ đâu để mà bù?
Trước áp lực giá vốn gia tăng trong 3-4 năm gần đây, EVN đã ít nhất 4 lần tăng giá điện nhằm chuyển rủi ro kinh doanh sang hóa đơn của người tiêu dùng.
Cụ thể, năm 2023 có 2 đợt tăng giá vào tháng 5 và tháng 11. Các đợt tăng tiếp theo diễn ra vào tháng 10/2024 và tháng 5/2025.
Song với đó, Chính phủ đã hợp thức hóa qua việc ban hành các văn bản để chuyển dần khoản lỗ EVN vào giá điện.
Đơn cử như Nghị định số 72 ban hành vào ngày 28/3/2025, cho phép “phân bổ các khoản chi phí khác chưa được tính vào giá điện”, đồng thời rút ngắn chu kỳ xem xét điều chỉnh giá.
Nhận thấy vẫn chưa đủ, tính đến tháng 9/2025, Bộ Công thương đã soạn liền ba lần dự thảo để yêu cầu Chính phủ xem xét sửa đổi, bổ sung Nghị định số 72, đặc biệt là cho phép EVN bù khoản lỗ 44.792 tỷ đồng vào giá điện. Dự thảo luật sửa đổi, bổ sung này cuối cùng đã được thông qua và có hiệu lực vào tháng 7/2026.
Các đề xuất bù lỗ cho EVN vẫn tiếp diễn ra trong năm 2026. Tại Hồ sơ thẩm định dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực gửi Bộ Tư pháp, Bộ Công thương kiến nghị hợp thức hóa ở việc tính toán các chi phí sản xuất, cung ứng điện nếu chưa được bù đắp đủ trong lần tính toán điều chỉnh thì sẽ được tiếp tục phân bổ cộng dồn vào các lần điều chỉnh tiếp theo.
Sau hàng loạt các động thái nêu trên, đến cuối năm 2024, EVN bắt đầu ghi nhận lợi nhuận sau thuế hơn 8.237 tỷ đồng (trang 9), giảm mức lỗ lũy kế xuống còn khoảng 38.688 tỷ đồng (trang 7) - con số sau đó được tổng hợp để Bộ Công thương đề xuất phân bổ dần vào giá điện như đã nêu trên.
Đợt ghi “lãi đậm” diễn ra trong năm 2025 với hơn 54.753 tỷ đồng (trang 9), chủ yếu nhờ vào doanh thu bán điện hơn 637.352 tỷ đồng (trang 41), trong khi giá vốn vẫn tiếp tục tăng cao với hơn 544.571 tỷ đồng (trang 42).
Trong quý 2/2026, EVN tiếp tục ghi lãi hơn 8.616 tỷ đồng, mặc cho giá vốn bán điện vẫn duy trì ở mức cao (trang 6).
Khi việc kinh doanh của EVN bất ngờ ghi nhận lãi tăng, báo chí nhà nước đã không ít bài ca ngợi để EVN được mang “tiếng thơm” vì đã “cắt đứt mạch lỗ”.
Trong khi đó, chính người dân lại là những đối tượng thụ hưởng, đang phải gánh chịu hậu quả thay cho EVN.
Trả lời RFA, anh Q (30 tuổi, TP.HCM), cho biết gia đình anh có 4 người đều đi làm đến tối mới về nhà. Mặc dù đã dùng điện rất tiết kiệm, bình thường chỉ xài quạt, đi ngủ mới bật máy lạnh, nhưng tiền điện mỗi tháng đều tăng mà không rõ nguyên do khi tháng nào cũng hơn 2 triệu đồng tiền điện.
Theo anh, chi phí đóng tiền điện hiện tại là quá cao so với thu nhập của gia đình anh. Bản thân anh thì đang làm nhân viên bán hàng ở một siêu thị tiện lợi với mức lương 7 triệu đồng, trong khi ba anh làm bảo vệ ở Bách Hóa Xanh thu nhập 4,8 triệu đồng/tháng, và 8 triệu đồng/tháng từ công việc phụ bếp của mẹ.
“Tổng thảy thu nhập của gia đình khoảng 20 triệu đồng/tháng dùng để trang trải toàn bộ chi phí sinh hoạt trong nhà. Bên cạnh chi tiêu tiền nước, tiền đồ ăn, vật dụng đắt đỏ thì tiền điện đang ở mức quá cao, dù đã xài rất tiết kiệm. Thậm chí có những tháng không có đủ tiền trả tiền điện, phải đi mượn nợ bà con, hàng xóm để trả tiền điện. Đồng hồ điện nhảy bao nhiêu thì mình biết trả nhiêu thôi”, anh nói.
Liên quan đến đồng hồ điện (hoặc công tơ điện), anh M (34 tuổi, Vũng Tàu) nhiều lần thống kê lại số điện mà bản thân gia đình anh sử dụng hằng tháng thì thấy rằng khối lượng điện đều có sự “tăng, dừng bất thường”.
“Có những tháng mình đi công tác, không có ở nhà, ít dùng điện thì có lúc tiền điện lại nhảy số nhanh hơn lúc mình có ở nhà. Cái công tơ điện là do phía điện lực họ cấp, nên mình không thể kiểm tra được tính đúng sai của cái công tơ đó vì như hiện nay đâu có cơ quan nào đi thẩm định chất lượng của từng cái công tơ điện đâu, mà nếu có, là cơ quan từ Nhà nước, thì không nhẽ anh hai lại đi kiểm tra anh ba, họ đều là người một nhà cả thôi”, anh M chia sẻ.
Từ góc độ cá nhân, anh M cũng nêu lên quan sát rằng những vấn đề bất thường về giá điện này đã diễn ra từ lâu, mở mạng xã hội lên là thấy, “nhưng nó vẫn cứ vậy diễn ra”.
Những ý kiến phản ánh của người dân không chỉ xuất phát từ những cá nhân mà RFA tiếp cận được, mà trên các nền tảng mạng xã hội đã có không ít người đặt ra các nghi vấn về giá điện.
Đăng trên mạng xã hội Threads, tài khoản có tên “kanhhhhh” viết rằng bản thân đã “mất niềm tin vào điện lực”. Người này cho biết đã bị phía điện lực dọa nạt khi được yêu cầu “xuống kiểm tra” về việc giá điện tăng bất thường dù cho ít sử dụng.
Tương tự, tài khoản “kyu.ha.3” “vẫn không hiểu tại sao tháng Mười không bật điều hòa mà lại nhiều tiền điện hơn tháng Sáu bật hai cái điều hòa”, việc khó hiểu này đến nỗi “thợ điện cũng không giải thích được vì sao”.
Tài khoản khác có tên “smokyesyes_2” cũng “sốc” về tình trạng giá điện tăng bất thường, theo đó là “tiền điện tăng hơn gấp đôi” chỉ sau một tháng.
Cũng có người như tài khoản “hoangnguyen_76” cho rằng “mấy anh điện lực copy paste tiền điện tháng trước qua tháng luôn không lệch 1 số”.
Theo RFA ghi nhận, những nghi vấn kiểu này đã kéo dài dai dẳng trong suốt một thời gian dài, mà gần đây là cao điểm vào giữa năm 2025.
Thậm chí đã có không ít người dùng mạng bị công an triệu tập làm việc sau khi đăng tải các thông tin nghi ngờ về hóa đơn tiền điện tăng bất thường.
Tiền lệ trước đó
Nhìn về quá khứ, các đợt tăng lợi nhuận đột biến của EVN thường xuất hiện sau những kỳ tăng giá điện và phân bổ lỗ kinh doanh vào giá bán lẻ.
Từ giai đoạn từ năm 2007 - 2013, sau nhiều lần điều chỉnh giá dồn dập, với 9 lần tăng giá trong 7 năm tương đương mức tăng 79%, trong năm 2014, EVN đã chuyển từ trạng thái lỗ nặng sang có lãi, với số “lãi vượt kế hoạch” đạt 9.187 tỷ đồng.
Chỉ sau một thời gian ngắn có lãi, EVN tiếp tục kinh doanh lỗ hơn 593 tỷ đồng trong năm 2016, và đạt lỗ cao nhất hơn 1.323 tỷ đồng trong năm 2017 (có nguồn ghi lỗ 2.219 tỷ đồng), dẫn đến đợt điều chỉnh tiếp theo suốt giai đoạn 2015 - 2019.
Theo đó, các đợt điều chỉnh giá điện từ tháng 3/2015 đến tháng 3/2019 cũng tăng giá điện cao thêm khoảng hơn 20%, thì hoạt động kinh doanh của EVN sau đó mới dần chuyển sang có lãi.
Trở lại giai đoạn hiện nay, dù EVN đang ghi nhận “lãi lớn”, nhưng doanh nghiệp này vẫn chịu áp lực tài chính vì nợ nần cùng với việc sử dụng vốn đầu tư kém hiệu quả. Với những vấn đề này, RFA sẽ phân tích rõ hơn trong bài tiếp theo.