Sau khi VTV làm bản tin về vụ tai nạn của ông Nguyễn Sỹ Cương, hàng loạt bài báo chính thống đã đồng thanh đưa tin: “Phát hiện âm mưu kích động, gây rối trong vụ liên quan đến ông Nguyễn Sỹ Cương”, “Cẩn trọng với các thông tin xấu độc trên mạng xã hội liên quan vụ tai nạn giao thông xảy ra trên đường Nguyễn Huy Tự”.
Thông điệp trên rõ ràng có mục đích khiến người đọc lo sợ và chuyển hướng dư luận. Nhưng liệu các bạn GenZ bây giờ có dễ bị định hướng bởi nhà nước như trước đây?
“Đã nói rồi. Công lý ở Việt Nam chỉ là diễn viên hài. Trước đây mình cũng lạc quan về đất nước, còn bây giờ chỉ muốn xuất ngoại càng nhanh càng tốt”.
Một bạn trẻ đã bình luận như trên sau khi biết rằng Nguyễn Sỹ Cương, người đã lái xe BMW tông chết nữ sinh Đỗ Ngọc Phương Thùy ở Hà Nội, được miễn trừ trách nhiệm hình sự.
Dư luận phẫn nộ, nhất là các bạn trẻ.
Sau đó, hàng loạt nội dung quy chụp bắt đầu xuất hiện, gọi làn sóng phản đối là “cách mạng màu, chống phá chính quyền”, hay đơn thuần là “GenZ chưa trải sự đời”.
Từ lâu, nhà nước đã công khai thừa nhận sự tồn tại của hơn 10,000 người trong “Lực lượng 47”. Đây là nhóm nhân sự dùng để định hướng dư luận trên không gian mạng, và chống lại những thành phần nhà nước cho là “thế lực thù địch”.
Mới đây trên Reddit, một thành viên đã chia sẻ trên diễn đàn Vozforums về việc các dân quân tự vệ bị ép phải báo cáo những bài viết và clip liên quan đến vụ tai nạn của ông Nguyễn Sỹ Cương:
“Chào mọi người, mình là 1 dân quân tự vệ đang làm việc tại TPHCM. Chuyện là vừa rồi ban chỉ huy bên mình ra lệnh cho tất cả lực lượng dân quân đi báo cáo xấu những video và bài viết liên quan đến vụ việc tông xe này. Đặc biệt là những bài giới trẻ đặt hoa tưởng nhớ nạn nhân hay những bài viết lên án người gây tai nạn”.
Phóng viên RFA đã tìm cách liên lạc với chủ nhân bài viết nhưng chưa được phản hồi và bài đã bị xóa.
Cộng với mạng lưới fanpage và KOL, mỗi khi xuất hiện thông tin có thể ảnh hưởng tiêu cực tới nhà nước, đội quân này sẽ tung ra các thông tin nhằm định hướng công chúng.
Một bạn trẻ ở Sài Gòn làm việc trong mảng quảng cáo thông qua các Tiktoker và fanpage, đã trả lời phóng viên RFA như sau:
“Ở Việt Nam chỉ có khoảng chục hệ thống kênh truyền thông lớn thôi, như là Theanh28, Beat, SChannel, VCCorp, Ngoa. Họ đều đăng tin giống nhau cùng thời điểm. Ai làm trong mảng này cũng biết.
Như vụ ông Nguyễn Sỹ Cương vừa rồi. Gần như không có fanpage nào đăng. Tự nhiên hàng loạt những page như Insight Mất Lòng đăng “Tối nay 7pm, VTV sẽ làm rõ vụ việc liên quan đến tai nạn ở đường Nguyễn Huy Tự”.
Nó rất hiển nhiên vì sao lại trùng hợp tới vậy".
Đây được cho là cách chính phủ Việt Nam định hướng dư luận và kiểm soát truyền thông phi chính thức. Thay vì sử dụng báo chí chính thống, hàng loạt các fanpage và KOL có lượng người theo dõi lớn, sẽ nói thay.
Chính phủ cũng không hề che giấu kế hoạch này.
Theo báo Lao Động, vai trò của KOL “Không chỉ là truyền tải thông tin, mà còn là diễn giải, định khung và tạo cảm xúc cho công chúng”. Nói cách khác, truyền thông chính phủ bây giờ không chỉ là VTV hay các tờ báo, mà còn là các Tiktoker và fanpage tư nhân.
Để đối phó với các cuộc khủng hoảng truyền thông, một cách được sử dụng phổ biến là chụp mũ “3 que”, “phản động”, “chống phá”, “chia rẽ” hoặc “cách mạng màu” cho những ai dám lên tiếng.
Đây là vài ý kiến mang tính chụp mũ trên mạng xã hội:
- ● “Tôi mong nhà nước ta nên ra luật không cho phép người dưới 17 tuổi dùng mạng xã hội. Các độ tuổi thích thể hiện bản thân và dễ bị kích động, dễ bị dắt mũi”.
- ● “Tôi biết là các bạn yêu nước và muốn công lý được thực thi, nhưng các hành động của các bạn cũng gián tiếp mở đường cho bọn phản động lợi dụng”.
Trước đây, những nhận xét này có thể làm nhiều bạn trẻ e ngại, nhưng như RFA đã ghi nhận trong bài “Liệu GenZ có còn sợ nhãn dán phản động?”, bây giờ GenZ không còn quá lo sợ nữa, mà họ còn phản biện mạnh mẽ.
Trên trang Tifosi, một fanpage lớn thân chính quyền, đã viết: “Liệu lũ chúng nó có thực sự là vì gia đình nạn nhân không? Lũ chúng nó gào lên rằng tôn trọng, bảo vệ, hỗ trợ gia đình?”
Ở phần bình luận, nhiều độc giả bắt đầu đặt câu hỏi về vụ tai nạn do ông Nguyễn Sỹ Cương gây ra:
- “Sao lại dùng từ “lũ” nhỉ? Bênh gì ghê vậy. Người dân thường chắc không được như thế này đâu”.
- “Ông này trắng án là vô lý. Nếu là dân đen thì tù mọt gông rồi”.
Các bạn GenZ bây giờ đã có thể tự suy luận để tìm ra câu trả lời của riêng mình.
“Bây giờ, quán cà phê nào chứa chấp TLTV, mình sẽ đánh giá 1 sao,” một người nêu quan điểm của mình trên Threads.
TLTV là viết tắt cho “Thăng Long TV,” một cá nhân có quan điểm thân chính quyền, hay lui tới các quán cà phê để thực hiện các cuộc livestreams nói về chính trị. Khi được hỏi về các bạn trẻ tặng hoa ở gốc cây, TLTV đã gọi họ là “cái đám chúng nó, 2008, kích động. Bà con nên cảnh giác”.
Hiện tại, không có một thống kê nào để đo lường mức độ tin tưởng của GenZ đối với truyền thông chính phủ. Nhưng nhìn số lượng bài chia sẻ về “Nguyễn Sỹ Cương” và đọc các bình luận, chúng ta có thể lạc quan nhận xét rằng thế hệ trẻ bây giờ biết đặt câu hỏi và tự tìm câu trả lời.
“Từ lâu rồi, mình không tin tưởng chính phủ nữa,” Hiền (tên đã được thay đổi) trả lời phóng viên RFA khi được hỏi về mức độ tin tưởng vào truyền thông nhà nước.
Cô giải thích thêm, “Hồi lớp 11, mình đi học thêm và bị người ta giật cái iPad ở ngoài đường. Xong em đi tới Công An để báo cáo. Nhưng điều em nhận lại là thái độ thờ ơ. Họ như không quan tâm. Họ cứ hỏi là bị giật ở đâu, đường nào. Còn nhiều chuyện khác nữa như khi làm giấy tờ, CSGT vòi tiền”.
Còn khi được hỏi về VTV hay những kênh như Thăng Long TV, Hiền nói tiếp: “Mình học ngành marketing. Mình được dạy là nếu bạn muốn nhận xét một cái gì đó, bạn phải dựa vào bằng chứng và số liệu cụ thể. Những ai mà nói mà không đưa ra bằng chứng hay số liệu gì, thì mình sẽ rất hoài nghi. Chứ đừng nói gì đến những ai mà chửi bới”.
Dưa Leo là một YouTuber đã có hơn một triệu người đăng ký, một thành tựu lớn đối một người đã bị nhà nước phạt 7.5 triệu đồng vì “đăng clip sai sự thật” và thường xuyên bị gọi là “phản động”. Gần đây đã có không ít người công khai ủng hộ.
Trên Threads, một bạn đã nêu quan điểm: “Đây là Dưa Leo, anh bị bôi nhọ là phản động, ba que. Việc anh ấy làm là lên lán cho bất công và ngăn chặn tàn phá thiên nhiên”.
Lời tâm sự đơn giản này đã nhận được hơn 1,000 lượt tim.
Còn trên Facebook, một trong các trang về chính trị phản biện tăng trưởng nhanh nhất trong một năm vừa qua là “Bàn Tròn Chính Trị Việt Nam”. Với hơn 434,000 người theo dõi và hơn 156 triệu lượt xem trong 28 ngày qua, họ đã trở thành một diễn đàn để phản biện những thông tin của nhà nước và là nơi để không ít người trẻ tìm tới để tham gia thảo luận.
Đây là một thành tựu đáng nể và dấu hiệu cho thấy dư luận đã cân bằng hơn trước đây. Để so sánh, Tifosi, một trang nổi tiếng với góc nhìn thuận với chính phủ, đang có 406,000 người theo dõi.
Những con số trên có thể chưa đủ thuyết phục để nói rằng giới trẻ Việt Nam đã thay đổi góc nhìn chính trị. Nhưng nó cũng là dấu hiệu cho thấy GenZ bây giờ không còn ngại nêu quan điểm nữa, ít ra là khi ở trên mạng.
Và với sự xuất hiện của các trang phản biện trong thời gian gần đây, rõ ràng truyền thông chính phủ không còn có thể dễ dàng định hướng GenZ được nữa.