Dọc theo các dải đầm ven vịnh thuộc xã Nam Cam Ranh (tỉnh Khánh Hoà), nhịp sống của hàng trăm hộ gia đình nơi đây dần bị đứt gãy, khi chính quyền bắt đầu triển khai các chiến dịch thu hồi đất một cách rầm rộ cho doanh nghiệp của ông Phạm Nhật Vượng làm thương mại.
Ròng rã 3 năm liền, kể từ khi biết tin nằm trong diện quy hoạch phải giải tỏa, nhường đất cho dự án Khu đô thị ven vịnh Cam Ranh, nhiều hộ dân nơi đây vẫn chưa thể an yên, phải sống thấp thỏm trong cảnh lo toan, trăn trở trước những tương lai bất định, đầy chông chênh.
Về dự án Khu đô thị ven vịnh Cam Ranh
Theo chia sẻ của người dân địa phương, thông tin dự án của Tập đoàn Vingroup xuất hiện từ khoảng năm 2011, khi đó người dân quen gọi là Vinpearl.
Sau đợt kiểm kê vào năm 2014, dự án này bị “án binh bất động” suốt gần 10 năm, đến đầu năm 2023 thì bất ngờ trở lại với pháp danh mới do liên doanh Vinhomes, công ty con của Vingroup, làm chủ đầu tư.
Dự án này, với vốn đầu tư khoảng 194.000 tỷ đồng - chủ yếu là vốn huy động, có tổng diện tích quy hoạch hơn 1.254 ha, kéo dài 25km ven vùng vịnh Cam Ranh, thuộc địa giới của 10 xã, phường tỉnh Khánh Hòa, địa điểm tập trung phần lớn các đầm đìa nuôi trồng thuỷ sản.
Đáng chú ý, trong phần diện tích xây dựng, có đến hơn 312,39ha là lấn biển.
Chủ đầu tư dự án này đã tiến hành cho “cuốn chiếu” khởi công dự án từ tháng 12/2025, trong khi tiến độ giải phóng mặt bằng vẫn đang diễn ra, và dự kiến hoàn thiện, đi vào vận hành ở quý 1/2027.
Thời điểm khởi công dự án này được cho có ý nghĩa chào mừng Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 14, vốn đang chuẩn bị diễn ra vào thời điểm này.
Suốt quá trình địa phương ép giá, lấy đất, dỡ nhà dân, “chủ đầu tư không bao giờ thấy ló mặt ra, mà do chính quyền làm hết”.
“Họ chỉ có mặt tại các cuộc họp dân do địa phương tổ chức. Vô cuộc họp họ cũng chỉ ngồi đó, không bao giờ có ý kiến, chủ động đối thoại hay tiếp thu ý kiến từ người dân”.
Với dự án này, Vingroup đã tạm ứng cho tỉnh Khánh Hòa 4.000 tỷ đồng cho công tác giải phóng mặt bằng.
Trong khi đó, theo người dân, cán bộ thu hồi đất lại dùng “danh nghĩa tiền của nhà nước” để ép giá đất, tạo tâm lý lên dân, đánh đồng việc phản đối giá đất là chống lại chủ trương của Đảng, Nhà nước Việt Nam.
“Họ đều mong muốn cất lên tiếng nói của mình, nhưng mà họ sợ lắm, nỗi sợ quyền lực đã ăn sâu vào tâm thức của người dân qua nhiều thế hệ: sợ bị công an bắt, sợ tù, sợ tội, sợ bị cưỡng chế. Nói chung là đủ thứ nỗi sợ bao bọc lấy họ”, người dân xã Nam Cam Ranh nói với RFA.
Người dân nơi đây cũng chia sẻ nếu dự án là chủ trương cấp tỉnh đưa xuống, đất bị thu hồi để phát triển xã hội, làm bệnh viện, trường học phục vụ dân sinh, thì người dân sẵn sàng hỗ trợ, thậm chí là hiến đất “cũng không bao giờ kể than”.
“Nhưng cái đây là một dự án họ làm thương mại, xây sân golf, làm khu đô thị để bán, để kiếm lời, để bỏ túi riêng; thì họ phải trả tiền đất cho dân sao cho thoả đáng chứ”.
Sinh kế gắn liền với đất
“Gia đình tôi đang sống yên ổn, canh tác nuôi trồng hải sản trên địa bàn, nhưng từ năm 2023 thì tự dưng có quyết định thu hồi đất cho dự án thương mại của Vinhomes”.
Ông K tại thôn Nước Ngọt, một trong nhiều trường hợp phải nhường đất nuôi trồng của mình cho liên doanh VinHomes phát triển dự án bất động sản, nói với RFA.
Đối với người dân nơi đây, từng hào đất gắn liền với sinh kế. Cuộc sống của họ vốn dựa vào nghề nuôi trồng thủy sản truyền thống. Mất đất là mất đi sinh kế bao đời, ảnh hưởng đến nhiều thế hệ mai sau.
Đứng trên bãi đất canh tác của gia đình bên bờ Cam Ranh, một người dân khác cùng thôn Nước Ngọt là ông M cũng chia sẻ gia đình ông số nhờ vào nghề nuôi tôm từ năm 2000. Sau khi có quyết định thu hồi đất, cuộc sống của bản thân gia đình ông cùng nhiều gia đình khác đã đảo lộn đáng kể, nhất là khi biết tin mảnh đất gắn với sinh kế của mình bị sắp bị mất trắng.
“Tôi ở đây thì cũng có được một mẫu đất đìa canh tác nhiều năm suốt từ năm 2000. Sau này có quyết định thu hồi đất đai rồi thì tôi cũng chưa nhận được cái giấy tờ gì của nhà nước hay là của bất kỳ cơ quan chức năng nào hết.
Mong các cơ quan chức năng có thể xem xét lại cho gia đình chúng tôi cũng như nhiều người dân ở đây. Chứ bây giờ nghe thu hồi mà không có đền bù thì thiệt hại cho chúng tôi nhiều quá."
Thu hồi đất với giá “0 đồng”
Đây chính là thực tế đang diễn ra, nơi những đầm nuôi tôm, tép chuẩn bị mất đi, nhường chỗ cho cốt thép, xi măng mọc lên.
Mất đi nguồn sinh kế đã đành, nhiều người dân còn bị chính quyền dùng nhiều lời lẽ bao biện để lấy đất với giá “0 đồng”, dù cho đất của dân có đầy đủ pháp lý.
Điển hình là trường hợp của chị A, một hộ nuôi tôm có gần 11.000m2 đất đìa nằm trong ranh giới của dự án.
Trong phương án bồi thường ban đầu, khoảng 5.000m2 đất bị ghi trắng thu hồi “0 đồng” với lý do “đất lấn chiếm của nhà nước”.
Không một ai, cơ quan nào đứng ra bảo vệ, người phụ nữ này đã tự mình tìm hiểu từng văn bản luật, nghị định để nhiều lần nộp đơn khiếu kiện. “Đấu tranh” không ngừng nghỉ suốt hơn hai năm, đến năm 2026, chính quyền mới nâng diện tích bồi thường cho chị lên hơn 10.000m2.
“Hiện thời bây giờ qua mấy năm rồi nhưng mà người dân ở đây vẫn còn nhiều người thuộc diện ‘đất không đồng’. Có những gia đình sống trong hoàn cảnh rất là vật vã.
Như tôi vẫn còn chút may mắn vì cũng biết một ít này kia để đòi quyền lợi cho mình. Còn những gia đình khác, số đông người ta là nông dân, ít hiểu biết, nên họ chỉ biết dậm chân, dậm cẳng, biết khóc, biết sợ thôi chứ không biết làm sao để giành quyền lợi cho mình", chị A nói.
Mức giá “0 đồng” không trừ một ai, cả những cụ già 90 tuổi đã dành trọn cả đời cống hiến cho làng nghề nuôi trồng thuỷ sản, cho sự phát triển của địa phương.
Tại thôn Mỹ Thanh, cụ S, năm nay đã ngoài 90 tuổi, vẫn khiếu nại, yêu cầu xem xét lại phần diện tích gần 5.500m2 đất nuôi hàu, ốc hương, bị áp giá thu hồi “0 đồng”. Địa phương đưa ra lý do rằng đất của cụ S có “đìa bị bể, không sử dụng” nên xem đây là hành vi vi phạm đất đai.
“Vào những năm 90 gia đình tôi đã từng hiến cho Nhà nước 12 ha đất ruộng để chia cho bà con địa phương có đất để sản xuất. Phần còn lại và là thành quả lao động, là kế sinh nhai của gia đình tôi hơn 30 năm qua. Vậy mà đến nay, UBND phường Nam Cam Ranh lại muốn lấy đất của tôi với giá ‘0 đồng’ để giao cho chủ đầu tư làm dự án khu đô thị”, cụ S ngậm ngùi.
Cùng thôn, bà T hiện nắm giữ “2 sào 6 đất đìa” có nguồn gốc từ 40 năm trước. Đến khi bồi thường, chính quyền đã tự cắt đi 200m2 đất với lý do “vị trí dính mương, rạch, sông suối theo hồ sơ cũ”. Trong khi đó, bà T cho biết đất của mình vốn “cách khu vực sông, suối đến hơn nửa cây số, bao quanh bởi nhiều đìa khác”.
Nhiều vấn đề thiếu minh bạch trong giá đất đền bù
Bên cạnh những bất cập trên, việc xác định giá đất đền bù cũng tồn tại nhiều điểm mập mờ, thiếu minh bạch.
Theo phản ánh của nhiều hộ dân tại xã Nam Cam Ranh, chính quyền chỉ phát các bảng tính về phương án bồi thường, nhưng lại không kèm theo các quyết định phê duyệt chính thức.
Những văn bản này cũng không có dấu giáp lai, không ghi rõ ngày, tháng hay cơ quan nào ban hành.
Đáng chú ý, UBND thành phố Cam Ranh từng ban hành quyết định phê duyệt phương án bồi thường trong khi vẫn chưa gửi thông báo thu hồi đất đến từng hộ gia đình theo đúng trình tự của Luật Đất đai.
Người dân cho biết ban đầu địa phương ra mức giá đền bù là 530.000đ/m2. Nhưng sau sự phản đối của nhiều hộ gia đình vì giá đền bù quá thấp, chính quyền cộng thêm 108.000 đồng, nâng mức giá này lên 638.000đ/m2.
Thế nhưng, đây vẫn chưa là giá được thống nhất cuối cùng giữa người dân với chính quyền, mặc dù dự án thương mại của Vinhomes đã trong giai đoạn khởi công.
Lợi dụng những lỗ hổng chính sách này, người dân còn khẳng định “một số thành phần có sự cấu kết với nhau để kê khai dối, trục lợi trên đất của người dân”.
Người dân nói với RFA, những thành phần này không phải là người địa phương, nhưng khi phương án đền bù còn chưa đến dân, họ đã biết cả.
“Lúc chưa có thông tin thu hồi đất, họ tìm đến nhà những người dân nào đang kẹt tiền để hỏi mua đất với giá rẻ. Lúc có thông tin rồi, những hộ dân nào có đất bị thu hồi với giá ‘0 đồng’, vì lo sợ chính quyền lấy không, cũng bán giá rẻ cho những đối tượng này.
Họ đợi giá thu hồi cao lên để ăn chênh lệch, và còn dặn người dân chừng nào được kêu ra nhận tiền thì mới ra, còn không khi xã có gửi giấy về, có kêu cũng mặc kệ, đừng ra lấy".
Song với đó còn xuất hiện nhóm người đem hàng rào khung B40 đi rào hết chỗ đất này đến chỗ đất khác, sau đó chính quyền xuống kiểm kê, rồi tính giá thu hồi dựa theo số m2 đất được rào.
“Có cái nhóm đó nó xách ra đi rào. Nó đi rào, rồi có người xuống khai vô vào danh sách, rồi tới bên quỹ đất xuống kiểm đếm tài sản được rào”, bà T cho biết.
Người dân còn nghi ngờ chính quyền địa phương cắt giảm khoản chi phí hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp, vốn được phân bổ cho các hộ bị thu hồi đất.
Khi người dân chất vấn chính quyền về những bất thường trên, “họ chỉ phớt lờ và không quan tâm đến những sai phạm, gian dối này”.
Đáng nói, đây không phải lần đầu tiên chính quyền địa phương hành xử như vậy.
“Họ làm đúng quy trình từ đầu đến cuối, từ tuyên truyền cho đến tổ chức họp dân, nhưng dân nói gì họ mặc kệ, họ muốn làm gì thì cứ làm. Biết bao nhiêu ý kiến đóng góp của bà con hầu như không được ghi nhận, họ làm chỉ để hoàn tất thủ tục trình lên cấp trên”, một người dân chia sẻ.
Thậm chí, có trường hợp người dân phát hiện việc kiểm đếm đất có dấu hiệu sai phạm, trục lợi và phản ánh thì còn bị cán bộ trực tiếp thách thức: “muốn đi kiện quận, huyện hay lên tỉnh thì cứ việc đi kiện”.
Tái định cư dở dang, dân bị thúc ép giao đất
Dù kế hoạch thu hồi đất cho dự án Khu đô thị ven vịnh Cam Ranh đã có từ năm 2023, phương án tái định cư và ổn định cuộc sống cho người dân xã Nam Cam Ranh đến nay vẫn dậm chân tại chỗ.
Bà K.L, trong một gia đình có 11 nhân khẩu, là một trường hợp điển hình nhất.
Gia đình bà K.L gắn bó với mảnh đất có diện tích 577m2, cả nhà cấp bốn lẫn đất, có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất từ năm 1999, nhờ đó mà làm sinh kế.
Con bà làm nghề giăng lưới, sống lênh đênh trên biển, “kiếm từng con cá, con tép” mang về, còn bà thì bán hàng rong ngoài chợ.
Khi dự án triển khai, chính quyền địa phương ra giá bồi thường 1,2 tỷ đồng cho toàn bộ nhà và đất.
Cách đây ít hôm, bà cho biết nhận được thông báo từ cán bộ thông rằng bà không có suất tái định cư.
Trong hoàn cảnh éo le như vậy bà cho biết “cầm trong tay một tỷ hai bây giờ đâu thể mua được chỗ nào ổn định” trước bối cảnh như hiện tại khi vật giá ngày một leo thang, đời sống ngày một khó khăn hơn.
“Giờ này tôi cũng mất việc, con tôi cũng mất việc. Không có chỗ mà để bươn chải cuộc sống nữa”, bà K.L nói.
Ở thời điểm ban đầu, người dân cho biết danh sách bố trí tái cư có hơn 300 hộ. Sau nhiều vòng thẩm định khép kín, con số này bị cắt giảm xuống chỉ còn 100 hộ, đẩy 200 hộ còn lại vào diện “không đủ điều kiện”.
Song đó, phương án tái định cư được cho vẫn còn nhiều “bấp bênh”.
Em gái bà K.L, người đang bị tai biến nặng nhiều năm, phát âm thì ngọng nghịu, đến nay vẫn không rõ phương án tái định cư sẽ thế nào, trong khi chính quyền chỉ hỗ trợ bồi thường 250 triệu cho ba người gồm em bà K.L và hai người cháu.
“Em tôi đã nhận được hai trăm rưỡi triệu, bây giờ thử hỏi cầm số tiền đó đi đâu để mua được căn nhà cho ba mẹ con ở không? Xây lại căn nhà cấp bốn này còn không đủ nữa là.
Hiện mẹ thì nói không được, có nói thì như em bé tập nói, con thì nhờ biển để kiếm mưu sinh cuộc sống nuôi mẹ, mà giờ vô trong khu tái định cư như vậy thì mẹ cũng mất việc, con cũng mất việc, không thể nào mà có tiền để mưu sinh cuộc sống giữa.
Tôi mong chính quyền có thể xem xét lại trường hợp của em tôi, để có căn nhà che nắng, che mưa cho ba mẹ con".
Bên cạnh nhưng hộ có sổ đỏ, nhiều gia đình nghèo sống mấy chục năm dưới những túp lều dựng lên tạm bợ để sống qua ngày cũng bị gạt ra bên lề ở dự án thương mại này.
Không tiền, không nghề nghiệp, không nơi ở, già yếu bệnh tật cùng với chính sách tái định cư không rõ ràng, hàng trăm người dân ở xã Nam Cam Ranh đang đứng trước những tương lai bất định như vậy, đồng thời đối diện với nguy cơ bị đẩy ra đường, trở thành người vô gia cư bất cứ lúc nào, chỉ để cho công ty của ông Phạm Nhật Vượng làm dự án thương mại.