Đề xuất áp giá điện sinh hoạt theo giờ cao điểm (từ 17h30 đến 22h30) song hành cùng biểu giá 5 bậc đang siết “gọng kìm” chi phí lên hàng triệu gia đình.
Đáng nói hơn, người dân đang phải oằn mình bù chéo giá điện cho khối sản xuất trong khi Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) chưa minh bạch 100% chi phí và cơ cấu giá, một chuyên gia kinh tế tại TP.HCM nhận định.
Theo báo Thanh Niên ngày 23/10, Tiến sĩ Ngô Đức Lâm, nguyên Phó viện trưởng Viện Năng lượng, đánh giá đề xuất lộ trình áp giá điện mới của Bộ Công Thương là “bất hợp lý”, không phù hợp với chủ trương của Nghị quyết 55 của Đảng.
Cùng lúc, ông Đinh Xuân Thảo, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Lập pháp thuộc Ủy ban Thường vụ Quốc hội, kêu gọi xóa bỏ cơ chế “bù chéo giá điện”, nhấn mạnh rằng “chúng ta đã đề cập lộ trình này lâu lắm rồi” và yêu cầu phải minh bạch chi phí cấu thành giá điện trước khi áp biểu giá mới.
Điểm đáng chú ý nhất của biểu giá 5 bậc hiện nay nằm ở chỗ, Bộ Công thương áp dụng mức giá cho lượng điện tiêu thụ từ 401-700 kWh điện là 3.571 đồng/kWh và trên 701 kWh điện là 3.967 đồng/kWh. Trong khi đó, biểu giá 6 bậc hiện nay chỉ áp dụng một mức giá là 3.460 đồng/kWh nếu dùng trên 400 kWh/tháng.
Tức hoá đơn tiền điện sẽ tăng thêm từ 3,21% đến 14,65% so với mức tính tiền điện hiện tại nếu tiêu thụ trên 400 kWh/tháng, chưa tính giá điện cao điểm. Nếu áp thêm giá cao điểm sẽ làm chi phí tăng thêm 5-6% và sẽ là một gánh nặng tài chính lớn với hộ thu nhập thấp hoặc công nhân, sinh viên.
Phép tính thực tế bóc trần định mức sinh hoạt trên 400 kWh/tháng
Bộ Công Thương lý giải cơ chế bù chéo giá điện nhằm giúp hộ tiêu thụ ít trả tiền thấp hơn, trong khi hộ dùng nhiều phải trả cao hơn. Tuy nhiên, một chuyên gia tài chính trao đổi với RFA cho rằng mức tiêu thụ còn phụ thuộc vào số người cùng sinh sống, không đơn thuần là hành vi sử dụng.
Theo tính toán của chuyên gia, hộ 1-2 người tiêu thụ khoảng 317 kWh/tháng đã phải trả 1.061.950 đồng theo biểu giá 6 bậc hiện hành. Nếu chuyển sang biểu giá 5 bậc kết hợp giờ cao điểm, chi phí tăng thêm 70.089 đồng/tháng.
Trong khi đó, số liệu Điều tra Dân số và Nhà ở năm 2024 của Tổng cục Thống kê ghi nhận trung bình 3,5 người/hộ gia đình và 2,5 người/phòng trọ. RFA ước tính hộ 3-4 người tiêu thụ tối thiểu 500 kWh/tháng, còn phòng trọ 2–3 người khoảng 350-420 kWh. Phép tính dựa trên các thiết bị cơ bản gồm tủ lạnh, quạt, bếp điện, Wi-Fi, máy giặt, điều hòa và 4-6 bóng LED 9W chiếu sáng 8 giờ/ngày, chưa kể laptop, điện thoại hay bình nóng lạnh.
Khảo sát nhỏ của RFA trên 20 hộ gia đình và phòng trọ tại Đà Nẵng, Gia Lai, Khánh Hòa, Lâm Đồng và TP.HCM ghi nhận mức tiêu thụ từ 550-780 kWh/tháng, cá biệt vượt 1.100 kWh.
Từ đó, vị chuyên gia đặt nghi vấn về cơ sở tính toán của Bộ Công Thương khi khẳng định 94% khách hàng dùng dưới 777 kWh/tháng sẽ được giảm tiền điện.
Theo chuyên gia, cách tiếp cận này của Bộ chưa phản ánh đầy đủ quy mô hộ gia đình và nhu cầu sinh hoạt thực tế, khiến những hộ đông người có nguy cơ phải trả nhiều hơn dù không sử dụng điện lãng phí.
Nghị quyết bỏ bù chéo, hóa đơn vẫn thiếu lời giải
Nghị quyết 55 của Bộ Chính trị yêu cầu giá năng lượng minh bạch, không bù chéo giá điện giữa các nhóm khách hàng và vùng miền. Nhưng nguyên tắc ấy được chứng minh bằng dữ liệu nào?
EVN công bố chi phí sản xuất kinh doanh điện năm 2025 hơn 601.680 tỷ đồng, tương ứng 2.092,7 đồng/kWh, cùng khoản chưa hạch toán hơn 17.506 tỷ đồng.
Tuy nhiên, bản công bố tổng hợp và báo cáo tài chính hợp nhất quý II/2026 không thay thế được bảng đối chiếu công khai, dễ kiểm chứng về doanh thu, giá vốn và chênh lệch thu chi theo từng nhóm sinh hoạt, sản xuất, kinh doanh.
Theo chuyên gia tài chính làm việc tại công ty kiểm toán lớn tại Hà Nội, việc thiếu dữ liệu không đủ để khẳng định có bù chéo, nhưng cũng không đủ căn cứ buộc người dân tin việc định giá hoàn toàn công bằng.
Một chính sách không thể minh bạch ở công thức thu tiền nhưng mờ ở chi phí đầu vào. Trước khi mở rộng quyền thu theo bậc, theo giờ, Bộ Công Thương và EVN cần trả lời: Ai được ưu đãi, ai trả phần chênh lệch, và cơ sở kiểm chứng nằm ở đâu, vị chuyên gia chia sẻ thêm.
Thêm vào đó, trước làn sóng các siêu dự án bất động sản do Sun Group và VinGroup đang ồ ạt triển khai cùng tranh chấp giá điện tại các trung tâm dữ liệu data centers và dự án điện hạt nhân sắp tới, ngành điện không thể mãi duy trì vùng tối chi phí rồi trút gánh nặng lên vai người dân, một chuyên gia chính sách công nhận định cùng phóng viên RFA.