Trần Quí Thanh tái xuất và phép thử kỷ cương pháp luật trong “kỷ nguyên vươn mình”

Những “ngoại lệ” mãn án sớm liệu có làm dấy lên nghi vấn về tính nhất quán trong thực thi pháp luật dưới thời Tô Lâm?

Sự trở lại thương trường của cựu Chủ tịch Tân Hiệp Phát Trần Quí Thanh sau 2 năm bị tuyên án 8 năm tù giam vì tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản hơn 1.000 tỉ đồng đặt ra nhiều câu hỏi về điểm cân bằng giữa kỷ cương pháp luật và mục tiêu tăng trưởng hai con số dưới thời ông Tô Lâm.

Trong lần tái xuất này, ông Thanh cùng con gái Trần Uyên Phương - người cũng bị tuyên 3 năm 3 tháng tù giam năm 2024 - thành lập Công ty Cổ phần Công nghiệp Đô thị Ngãi Giao - Sài Gòn với vốn điều lệ 1.400 tỉ đồng vào tháng 7 năm 2026, và gây chú ý rộng rãi hồi tháng 9 khi đề xuất đầu tư dự án khu công nghiệp Nam Châu Đức rộng 800 ha tại tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu cũ (nay thuộc TP.HCM).

“Trường hợp ông Thanh, Đinh La Thăng và Trịnh Văn Quyết - nhà sáng lập Tập đoàn FLC được mãn hạn tù trước thời hạn nhưng không công khai báo giới về lý do đang đặt ra nhiều dấu hỏi lớn về tính nghiêm minh của nền tư pháp nước nhà,” một luật sư tại Hà Nội nhận xét.

Dự thảo Bộ luật Hình sự dấy lên lo ngại về nguy cơ tham nhũng lớn

Những sự tái xuất sớm này, khi đặt trong bối cảnh dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) và Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) đang được đệ trình Quốc hội khoá XVI thông qua, lại càng đáng chú ý hơn.

Cụ thể, tại Điều 30 dự thảo Bộ luật Hình sự 2026 bổ sung cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một số vi phạm trong hoạt động đầu tư, kinh doanh không tham nhũng và mở rộng căn cứ miễn trách nhiệm hình sự ở Điều 32 gắn với khắc phục hậu quả, thậm chí đề xuất áp dụng sớm các quy định có lợi ngay khi công bố luật.

Về phía cơ quan soạn thảo và các ý kiến ủng hộ cho rằng hướng sửa đổi này nhằm cụ thể hoá chủ trương không hình sự hoá quan hệ kinh tế nhằm khơi thông nguồn lực tư nhân theo tinh thần Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị.

Ngược lại, ngay tại nghị trường, đại biểu Bùi Trung Thành từ Đoàn Đại biểu Quốc hội TP. Hải Phòng cảnh báo cần rà soát chặt phạm vi áp dụng để không làm suy giảm tính răn đe và tạo kẽ hởi lợi dụng chính sách.

Giới phân tích cũng lo ngại kịch bản doanh nghiệp lớn vi phạm rồi nộp tiền khắc phục cho ngân sách mà thiếu cơ chế minh bạch về phân bổ bồi thường, khiến người dân và nhà đầu tư nhỏ lẻ tiếp tục chịu thiệt hại lớn nhất.

Do đó, những “ngoại lệ” mãn án sớm đang diễn ra khiến nhiều nhà quan sát đặt nghi vấn về tính nhất quán trong thực thi pháp luật hình sự dưới thời lãnh đạo của ông Tô Lâm.

Nguy cơ khoét sâu bất bình đẳng giàu nghèo

Theo các tổ chức nhân quyền quốc tế như Human Rights Watch, khi không gian phản biện xã hội đối với các vụ việc đất đai và bất bình đẳng vẫn bị kiểm soát chặt, việc nới rộng hành lang pháp lý cho sai phạm kinh tế nếu thiếu giám sát độc lập có thể khoét sâu chênh lệch giàu nghèo và làm méo mó cạnh tranh.

“Bài toán tăng trưởng trước mắt vẫn cần thời gian kiểm chứng, nhưng khả năng Việt Nam thực sự bước vào ‘kỷ nguyên vươn mình’ bền vững sẽ phụ thuộc lớn vào việc liệu công cuộc cải cách pháp lý có giữ được chuẩn mực nghiêm minh trước tham nhũng và sai phạm kinh tế hay không,” vị luật sư tại Hà Nội nhận định.

Bài học đắt giá của đánh đổi thể chế lấy tốc độ

Lịch sử Đông Nam Á từng để lại những bài học đắt giá về vấn đề này.

Tại Indonesia thời Tổng thống Suharto, chủ nghĩa tư bản thân hữu tuy đi kèm tăng trưởng nhanh nhưng đã bộc lộ sự mong manh hệ thống trong khủng hoảng 1997--1998, đỉnh điểm là bê bối trục lợi nguồn tiền cứu trợ thanh khoản ngân hàng.

Tại Malaysia, đại án quỹ đầu tư nhà nước 1MDB để lại khoản nợ hơn 12 tỷ đô USD cho ngân sách, làm xói mòn xếp hạng tín nhiệm và niềm tin nhà đầu tư vào tính thượng tôn pháp luật.