Ngày 29/10, các trang tin Nhà nước đồng loạt đăng tải tin tức về việc khởi tố ông Trương Văn Thiên Tư, giám đốc của trung tâm Anh ngữ Thiên Lập Nhân, về tội “lừa đảo chiếm đoạt tài sản” theo điều 174 của Bộ luật Hình sự 2015.
Các cáo buộc ban đầu cho rằng ông Trương Văn Thiên Tư lập ra Trung tâm Anh ngữ Thiên Lập Nhân để giảng dạy chui, sử dụng các thông tin sai sự thật để tuyển sinh, thu học phí không đúng giao kết ban đầu, v.v.
Trong cùng ngày, Cơ quan An ninh Điều tra Công an TP. Đà Nẵng cũng phát đi thông báo tìm bị hại là các các phụ huynh có con theo học tại Trung tâm Anh ngữ Thiên Lập Nhân và Công ty TNHH Dịch vụ Bảo An Nhiên nhằm phục vụ điều tra.
Việc công an và báo đài nhà nước làm rùm beng chuyện bắt ông Tư không chỉ vì hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản, thông thường các bài báo sẽ nêu đích danh số tiền chiếm đoạt, còn với vụ án này, chính quyền còn ngụ ý tới một nguy cơ lớn hơn đó là sự ảnh hưởng và có nguy cơ đe dọa đến vị thế của hệ thống giáo dục công lập, giáo dục độc quyền nhà nước. Homeschooling tồn tại như lột tả sự bất khả tín nhiệm của người dân vào hệ thống giáo dục công lập.
“Nhiều phụ huynh cho con nghỉ học tại các trường theo chương trình giáo dục phổ thông để chuyển sang theo học chương trình Prinberk Academy tại trung tâm [của ông Tư], dẫn đến vi phạm Luật Giáo dục năm 2019.” - Thông tin thêm từ công an.
Từ học thêm, học phụ đạo đến hình thức giáo dục tại nhà (homeschooling)
Theo một định nghĩa của tổ chức SAIL (cộng đồng gồm các gia đình giáo dục con tại nhà ở khu vực McKinney, Texas), giáo dục tại nhà là một hình thức giáo dục tư nhân trong đó phụ huynh hoặc người giám hộ lập kế hoạch, quản lý và tạo điều kiện thuận lợi cho việc giáo dục trẻ em như một giải pháp thay thế cho việc đăng ký vào trường công hoặc trường tư truyền thống. Học tập tại nhà do phụ huynh hướng dẫn cho phép học tập cá nhân hóa có thể được điều chỉnh cụ thể cho nhu cầu, sở thích và khả năng của từng trẻ.
Tại Việt Nam, hình thức dạy học homeschooling không còn mới lạ trong những năm gần đây.
Trang Facebooker Thái Hạo có đưa ra phân tích về các mô hình “biến thể” của homeschooling vốn đã xuất hiện từ thời xưa.
“Vì lẽ, thời xưa vốn không có trường lớp chính quy và tập trung (hoặc rất ít và đặc thù, không đáng kể), nên thầy đồ tự mở lớp ở nhà, học trò thì mắm muối gạo thóc, lên đường “tầm sư học đạo”. Người học ăn ở tại nhà thầy, về thăm nhà theo định kỳ. Thầy cũng là cha. Mối quan hệ thầy trò rất đặc biệt.
Những gia đình khá giả thì thuê thầy về ở hẳn trong nhà mình. Thầy có phòng riêng, được chăm sóc và tôn trọng đặc biệt. Một ông thầy có thể ở nhiều năm tại nhà một học trò.
Còn một dạng giáo dục nữa là “cha truyền con nối”, việc học sẽ do chính cha ông trực tiếp dạy cho con cháu mà không cần phải đi tìm thầy nơi khác. Nhà bác học Lê Quý Đôn hay sử gia Phan Huy Chú đều lớn lên trong những “lò” giáo dục gia đình như thế, được tắm mình trong tủ sách của dòng họ chứ không hề trải qua một hệ thống trường công quy chuẩn nào từ nhỏ.
“Chương trình và sách giáo khoa” của thầy và trò là tứ thư ngũ kinh. Nhưng đó cũng chỉ là cái cơ sở, còn mỗi thầy một kiểu, họ có giáo trình riêng, phương pháp riêng, và có lẽ không ai giống ai. Tùy từng hình thức mà ta có thể gọi là giáo dục tư thục hay Homeschooling cổ xưa!” - Tài khoản mạng xã hội này phân tích.
Thời cận đại, hình thức dạy thêm và học thêm ở Việt Nam cũng là một “biến thể” rất gần với homeschooling.
Theo một nghiên cứu của Tạp chí Khoa học Giáo dục Việt Nam, việc dạy thêm, học thêm được nhìn nhận như một trào lưu xã hội, xuất phát từ nhu cầu thực chất của người học, là “nhu cầu tự thân của mỗi học sinh và gia đình”.
So sánh giữa mô hình homeschooling và dạy thêm, học thêm nhận thấy có một vài nét tương đồng như sau:
Thứ nhất, về tính cá nhân hóa. Cả hai mô hình này đều hướng tới việc vượt giải hạn của chương trình giáo dục đại trà, tập trung vào nhu cầu và năng lực của từng học sinh.
Thứ hai, quy mô lớp học này thường diễn ra trong môi trường nhóm nhỏ hoặc 1-kèm-1, tạo điều kiện tương tác sâu hơn giữa người dạy và người học, việc đánh giá năng lực diễn ra cũng cá nhân nhân hóa hơn.
Thứ ba, hai mô hình học này đều xuất phát từ việc bổ sung cho sự thiếu hụt về hệ thống trường học khi các cơ sở giáo dục công lập không thể đáp ứng trọn vẹn mọi yêu cầu, năng khiếu, sở thích hay mục tiêu của từng cá nhân.
Thứ tư, các mô hình này đòi hỏi sự chủ động cũng như sự đầu tư của phụ huynh trong việc theo sát, đánh giá, lựa chọn nhằm thiết kế lộ trình học phù hợp cho mỗi trẻ.
Đáng chú ý, tương tự với homeschooling, mô hình dạy thêm, học thêm sớm cũng đã được cảnh báo về nguy cơ lừa đảo cũng như khiến người học mất niềm tin vào hệ thống giáo dục công lập.
Homeschooling phản ánh những hạn chế của nền giáo dục công lập của Việt Nam
Cần phải nhìn nhận rằng, việc dạy thêm, học thêm là một hình thức bổ trợ cho học sinh để đảm bảo chất lượng học tập theo khuôn mẫu sẵn có trên ghế nhà trường. Nhưng với homeschooling, hình thức học tập này đã có phần tiến hóa xa hơn đối với nền giáo dục độc quyền nhà nước.
Thứ nhất, homeschooling thách thức thế độc quyền trong việc truyền đạt thông tin giữa người dạy và người học.
Một đặc điểm cố hữu của hệ thống giáo dục công lập chính là chương trình được thiết kế đặc tả theo chủ trương, đường lối của Đảng Cộng sản, nơi mà các môn học như một “cánh tay nối dài” để rập khuôn người học vào những diễn ngôn quốc gia - dân tộc của Đảng này.
Điều đó dẫn đến một hệ quả khác chính là không gian tự do học thuật. Theo BBC News Tiếng Việt, Việt Nam vẫn nằm trong nhóm có thứ hạng khiêm tốn về tự do học thuật (thuộc nhóm 20-30% các quốc gia có chỉ số tự do học thuật thấp nhất trong số 179 quốc gia) khi các chương trình giáo dục luôn phải gắn với đường lối của Đảng phái chính trị.
Theo đó, giảng viên không có “tự do” mà chỉ có quyền “độc lập về quan điểm”. Ngay cả vậy, sự “độc lập” này cũng phải “phù hợp với lợi ích của Nhà nước và xã hội”.
Trả lời phỏng vấn của RFA Tiếng Việt, bà Farida Shaheed, là Báo cáo viên LHQ về Quyền Văn hóa, đã quan ngại rằng nhà cầm quyền Việt Nam chỉ dùng một bộ sách giáo khoa dùng trong giảng dạy môn lịch sử, điều này dẫn đến việc người học thiếu tiếp cận đa chiều về các vấn đề được diễn giải trong quá khứ, thiếu khả năng phê phán và phân tích toàn diện.
Bằng việc rút lui hoặc tách ra khỏi hệ thống giáo dục công lập, homeschooling là một biện pháp giáo dục có tính cách thay thế, nó cho phép phụ huynh toàn quyền định hình nội dung, tiến độ và giá trị đạo đức hoặc tôn giáo cho con cái.
Thứ hai, homeschooling là thước đo tín nhiệm của người dân vào hệ thống giáo dục công lập.
Sự chuyển dịch này không chỉ đơn thuần là một sở thích hay niềm tin của một vài cá nhân, mà là kết quả của sự sụt giảm niềm tin vào khả năng của các thể chế giáo dục truyền thống trong việc đáp ứng nhu cầu của học sinh.
Gần đây, những tranh cãi liên quan đến việc sản xuất và phân phối sách giáo khoa như việc độc quyền sản xuất dẫn đến thiếu sách, tranh cãi nội dung trong sách, hay tồn tại các nội dung bị cho là “xuyên tạc, sai sự thật”, cũng dấy lên lo ngại về việc chất lượng giáo dục tại Việt Nam đang bị suy giảm.
Khi đó phụ huynh cảm thấy trường công lập đang thất bại trong việc đảm bảo chất lượng học thuật, môi trường an toàn, hoặc truyền tải các giá trị đạo đức phù hợp, họ sẽ thực hiện quyền “bỏ phiếu bằng chân” (voting with their feet). Các gia đình sẵn sàng đánh đổi chi phí cơ hội lớn như thu nhập và thời gian, để tự đứng ra tổ chức mô hình giáo dục cho con cái.
Đây là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy họ đang dần tước bỏ sự ủy quyền giáo dục khỏi tay nhà nước. Homeschooling, do đó, vừa là hệ quả của sự bất mãn mang tính hệ thống, cũng là cách mà người dân “ứng phó” với những tồn tại này.
